و كمترين درجهء اخلاص ، اخلاص نسبى است و آن به قصد ثواب و نجات از عذاب است ، و سرور رسولان صلى اللَّه عليه و آله و سلَّم به حقيقت اخلاص با اين گفتار خود اشاره فرموده است كه : « اخلاص اين است كه بگوئى پروردگار من اللَّه است و آنگاه چنان كه فرمانت داده‌اند استوار بمانى [ 1 ] ، براى خدا عمل كنى ، و دوست نداشته باشى كه تو را براى آن بستايند يعنى هواى نفس خود را نپرستى ، و جز پروردگارت را عبادت نكنى ، و در عبادت خود چنان كه دستورت داده‌اند استقامت ورزى » . و اين حديث اشاره است به قطع نظر از ما سوى اللَّه ، و اخلاص حقّا همين است و تحصيل آن به اين است كه لذات نفسانى و هوى و هوس شكسته شود و از دنيا طمع بريده گردد و تنها آخرت مورد توجّه باشد ، بطورى كه اين حالت بر قلب انسان غالب شود و به تفكر دربارهء صفات و افعال خداى تعالى پردازد و به مناجات او اشتغال ورزد تا نور جلال و عظمت او بر ساحت دلش پرتو افكند و حب و انس با او در جان وى جاى گيرد . و چه بسيار اعمالى كه انسان در آنها خود را به تعب مىافكند و گمان مىكند كه خالص براى خداست ، و حال آنكه به سبب پى نبردن به آفات آنها مغرور و فريفته شده است ، چنان كه يكى را حكايت مىكنند كه گفت : « سى سال نماز خود را كه در مسجد به جماعت در صف اول گزارده بودم قضا كردم ، زيرا يك روز به واسطهء عذرى دير به مسجد رسيدم و [ چون در صف اول جا نبود ] در صف دوم ايستادم ، در اين حال در درون خود از مردم خجالت كشيدم كه مرا در صف دوم مىديدند ، پس دانستم كه نگاه مردم به من در صف اول مرا خوشحال مىكرده و سبب خوشدلى و اطمينان خاطر من چيزى بوده كه از آن آگاه نبودم » . و اين معنى دقيق و درك آن دشوار است و كم است اعمالى كه از اين آفات سالم باشد ، و كماند كسانى كه از خواب غفلت بيدار شوند ، و غافلان از اين دقايق همهء حسنات خود را در آخرت سيّئات مىبينند ، چنان كه خداى تعالى مىفرمايد : « وَبَدا لَهُمْ سَيِّئاتُ ما عَمِلُوا » 45 : 33 ( جاثيه ، 33 ) « اعمال بدى كه كرده‌اند برايشان هويدا شود » . « وَبَدا لَهُمْ مِنَ الله ما لَمْ يَكُونُوا يَحْتَسِبُونَ » 39 : 47 ( زمر ، 47 )

--> [ 1 ] اشاره است به قول خداى متعال خطاب به پيغمبر اكرم ( ص ) : « فاستقم كما امرت » .